tekst René Mors
Het zwervende Sinti- en Roma-monument

Op 4 mei a.s. vindt op het Vondelpleintje van 19.00 uur tot 20.30 uur de jaarlijkse herdenking plaats van de razzia op 16 mei 1944 waarbij 112 Haagse Sinti en Roma zijn opgepakt en via kamp Westerbork naar vernietigingskampen, waaronder Auschwitz, zijn gedeporteerd. Van deze 112 mensen zijn er slechts 30 na de oorlog teruggekeerd. In dit artikel aandacht voor de Haagse Sinti en Roma en voor het monument op het Vondelpleintje.

Aan het begin van de vorige eeuw trokken verschillende Sinti- en Roma-families vaak rond door het land maar verbleven ook regelmatig voor langere tijd in Den Haag. Ze werden zigeuners of woonwagenbewoners genoemd en leefden in woonwagenkampen, bijvoorbeeld bij de Binckhorst. Ze verdienden hun geld met verschillende beroepen, zoals muziek maken, handel, kermiswerk, scharenslijpen of andere ambachtelijke werkzaamheden. Ondanks hun bijdrage aan de lokale economie werden Sinti en Roma vaak gezien als buitenstaanders. Door de gemeente en de politie werden tijdens de jaren 30 zelfs registers bijgehouden van deze Hagenaars.

Tijdens de bezetting van ’40 – ‘45 verslechtert ook de positie van de Sinti en Roma aanzienlijk. De Duitse bezetter beschouwt zigeuners namelijk, net als Joden, als ‘untermenschen’. In 1943 vaardigen de Duitsers een trekverbod uit waardoor de families niet meer met hun woonwagens rond kunnen trekken. Een groot deel van hen vestigt zich noodgedwongen in Den Haag. Onder andere in onbewoonbaar verklaarde woningen in een hofje in de Bilderdijkstraat. Zij leven daar bovenop elkaar en tegelijk geïsoleerd. Op bevel van de Duitse bezetter wordt op 16 mei 1944 door Nederlandse politiemensen en NSB-landwachten een razzia uitgevoerd waarbij de hiervoor genoemde 112 Sinti en Roma zijn weggevoerd. De gemeentelijke registers hebben dat in Den Haag erg makkelijk gemaakt en er kwam geen Duitser aan te pas.

Op 4 mei 1990 wordt deze afschuwelijke gebeurtenis voor het eerst officieel herdacht. Op initiatief van een Romavereniging is er een monument gekomen. De kunstenaar Eric Claus heeft een plaquette ontworpen met daarop de namen van de weggevoerde familie die destijds in het hofje woonde. Deze plaquette kwam in het hofje te hangen en is door de toenmalige burgemeester Ad Havermans onthuld.

Toen in de tweede helft van de jaren 90 de huisjes in het hofje werden afgebroken verdween de plaquette achter een hek en was het maar een keer per jaar, op 4 mei, te zien. Na protesten werd de plaquette bevestigd aan de muur van de toenmalige bibliotheek aan de Bilderdijkstraat. Maar toen de bibliotheek in 2000-2001 werd verbouwd tot appartementen moest de plaquette weer ergens anders heen. Het werd op een betonnen plaat bevestigd en op het Vondelpleintje gezet.

Buurtbewoonster Erica Spikker heeft jarenlang de herdenking bij het monument georganiseerd.

Vooral omdat een groot aantal namen van Sinti en Roma slachtoffers niet op de plaquette werden genoemd, werd er door nabestaanden op aangedrongen de lijst met namen volledig te maken. De gemeente heeft toen besloten om een nieuw monument te laten maken. Dat leidde tot een door Jan Verburg ontworpen kubus waarop de plaquette aan de voorzijde werd bevestigd en waarop namen van 27 slachtoffers staan vermeld. Samen met twee nabestaanden onthult burgemeester Wim Deetman op 27 maart 2006 het vernieuwde monument.

Naar aanleiding van vragen van de D66-fractie van de gemeenteraad worden de namen opnieuw aangepast. Daarvoor is het monument nogmaals weggehaald. Het zal in april worden teruggeplaatst met dan 81 namen. Klaar voor de herdenking van 4 mei 2026.